Patenting Software with Applications in Turkey
Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde doğru bilinen yanlışlar olduğu gibi yanlış bilinen doğrular da söz konusu. Patent başvurusu sadece bir iş metodu veya bilgisayar programının/yazılımın kendisi ile ilgili buluş niteliğinde sayılmaz. Ancak bu, yazılımın patentlenemeyeceği anlamına mı gelmektedir? O halde Türkiye’deki bir patent başvurusunun, bir ulusal başvuru ile yazılımların, bilgisayar tabanlı dahi olsa patentlenemeyeceği sonucuna mı ulaşmalıyız, yoksa imkanlar dahilinde ancak zorlu bir süreçten geçerek patentlenebilmenin patentlenmenin mümkün olduğuna mı? Ya da üçüncü bir seçenek ile; her zaman daha basit bir yol vardır.
I. Yazılımların Patentlenebilmesi Mümkün Müdür?
Yazılımlar; bir bilgisayarda donanıma hayat veren ve bilgi işlemde kullanılan programlar, yordamlar, programlama dilleri ve belgelemelerin tümüdür. Yazılımlar, farklı görevlere yönelik geliştirilen elektronik aygıtların birbiriyle uyumlu olarak çalışabilmesini sağlayan komutlar olarak tanımlanabilmektedir. Bu bağlamda bilgisayar tabanlı buluşların ana unsurunu da yazılımlar oluşturmaktadır.
Bilgisayar tabanlı buluşlar; bilgisayarları, bilgisayar ağlarını veya diğer programlanabilir aygıtları içeren, en az bir özelliğin bir program aracılığıyla gerçekleştirildiği buluşları içermektedir. Bilgisayar tabanlı buluşlar; yazılımlar, mobil cihaz uygulamaları, yapay zekâ ve bulut bilişim teknolojilerine yönelik buluşlar, bilgisayar donanımlarına yönelik buluşlardır. Yazılım patentleri de bilgisayar tabanlı buluşların esas kısmını oluşturmaktadır. Bilgisayar tabanlı buluşların, kod kısımları hariç, içermiş olduğu teknik unsurlar ve teknik metotlar gerekli şartları sağladığı takdirde patent korumasına dahil olabilmektedir. Yazılımların kaynak kodları ise telif hakkı ile korunmaktadır.
Dünya Üzerindeki Uygulamalar
Fikri Mülkiyet Örgütü (“WIPO”) istatistiklerine göre; yazılım alanında yapılan patent başvuruları arasında birinci sırayı Dijital İletişim, ikinci sırayı ise Bilgisayar Teknolojisi almıştır. Anılan iki teknik alan, diğer alanlardaki teknik uygulamaları akıllı cihazlara dönüştürmede yardımcı olmaktadır.
WIPO istatistiklerinde; 2019 yılında Amerika Birleşik Devletleri tarafından yapılan patent başvurularının %61,8'inin yazılımla ilgili olduğu görülmektedir. (Bu yüzdelik dilim dikkate alındığında; bir önceki yıla göre %21,64 artış gösterdiği tespit edilmiştir.) Dünyada en çok başvuru yapan şirket sıralamasında; ilk on şirketten dördünün Avrupa, ikisinin ABD ve diğer dördünün ise Asya menşeili olduğu görülmektedir. İlk 3 sırada yer alan şirketler ise; Huawei, Samsung ve LG olarak sıralanmıştır. Çin, Japonya ve Güney Kore’de ise bilgisayar teknolojileri alanında yapılan başvurular genel teknoloji sıralamaları arasında ikinci sıradadır.
Yazılımların patentlenebilirliği, ülkelere göre değişen farklı yasal düzenlemelere tabi olsa da ortaya çıkan ve gelişen teknolojik yenilikler ile birlikte yazılımların patentlenmesi, şirketler için oldukça büyük bir önem arz etmektedir.
II. Türkiye’de Yazılımlar Patentlenebilir Mi?
Teknolojik gelişmelerin hızlanması, yazılım temelli inovasyonların varlığını arttırması ve rakipler arasındaki yarışın da yoğunlaşması ile şirketlerin özellikle araştırma ve geliştirme faaliyetlerine hız vermeleri sonucu; yazılımların patentlenmesi konusu da şirketler için öncelik kazanmıştır. Aşağıda, gelişen yeniliğe uyum sağlayarak ve mevzuata uygun bir şekilde olacak şekilde sıralandığı üzere, Türkiye’de yazılımların nasıl patentlenebilir niteliği kazandığı konusuna ve istatistiklere değineceğiz.
a. Türkiye’de Yazılım Nasıl Patentlenebilir?
Türkiye’de son 10 yıldır yazılım sektörünün gelişmesi ile “buluş konusu ve kapsamı” itibariyle patentlenebilir olarak kabul edilerek Türk Patent ve Marka Kurumu (“TPMK”) tarafından hakkında araştırma raporu düzenlenen bilgisayar tabanlı buluşların sayısı gün geçtikçe artmaktadır. Yazılımlar patentlenemez bilgisi böylelikle doğru bilinen bir yanlış olmakta, esasında belli başlı kriter ve uygulamaların sürece en efektif şekilde entegre edilmesiyle patentlenebilmektedir.
Dolayısıyla; Türkiye’de bilgisayar (donanım/teknik unsur) tabanlı buluşlar (yazılımlar, iş metotları) patentlenebildiği sabit olmakla [1], özellikle yazılımların patentlenebilmesi için hangi temel koşulların sağlanması gerektiği ve TPMK tarafından bu koşullar araştırılırken nelere dikkat edildiği aşağıda sıralanmaktadır.
6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu'na (“SMK”) madde 82 uyarınca bilgisayar programlarının sadece kendileri ile ilgili olarak (Avrupa Patent Sözleşmesi’ndeki (EPC) deyimiyle “as such”) patentlenemeyeceği anlamına gelmektedir. Bu madde uyarınca; patent başvurusu sadece iş metodu veya bilgisayar programının/yazılımın kendisi ile ilgili ise buluş niteliğinde sayılmayacak ve buna bağlı olarak da patentlenemeyecektir. Bu husus EPC md. 52/2 ve 3’de “..schemes, rules and methods for performing mental acts, playing games or doing business, and programs for computers; shall exclude the patentability … only to the extent to which a European patent application or European patent relates to such subject-matter or activities as such….” denmek suretiyle belirtilmektedir.
Bilgisayar programlarının tek başlarına teknik karakter içermemeleri, yani teknik bir probleme ilişkin olarak teknik bir çözüm sunmamaları, patentlenme önünde engel oluşturmaktadır. Kural olarak, bir buluşun patentlenebilmesi için evleviyetle teknik bir probleme teknik bir çözüm sunması ve bu çözümün, ilgili teknik alanda bilinen tekniğin güncel durumunu aşan ve bu alanda uzman kişi tarafından tekniğin bilinen durumundan aşikâr bir biçimde çıkarılamayan bir katkı sağlaması gerekliliği aranmaktadır.
Bu bakımından yazılımların evvela bilgisayar tabanlı bir form haline gelmesi gerekmektedir. Avrupa Patent Ofisi (“EPO”) İnceleme Kılavuzu’nun Kısım F, Bölüm IV’te yer alan İstemler başlıklı 3.9ncu maddesine göre “…Bilgisayar tabanlı buluşlar” (computer-implemented inventions – CII) ifadesi, bilgisayarları, bilgisayar ağlarını veya diğer programlanabilir aygıtları içeren, en az bir özelliğin bir program aracılığıyla gerçekleştirildiği buluşları kapsamaktadır.” “…Bu bağlamda akıllı telefonların da birer bilgisayar olduğu ve bu telefonlardaki uygulamaların (mobile app) da bilgisayar programı olduğu kabul edilebilir…[2]”
SMK’nin ilgili 82. maddesi EPO ile oldukça paralel değerlendirme kriterlerine sahip olmakla, patentlenebilir bir buluşun söz konusu olabilmesi için yazılımın;
a) Bilgisayar tabanlı olması gerekmektedir. Bir diğer deyişle; bilgisayar, cep telefonu, veri tabanı, sunucu, işlemci, bellek vb. teknik unsurlar ihtiva etmesi gerekmektedir.
b) Buluşun, mevcut tekniğin bilinen durumuna yaptığı katkının niteliği teknik olmalıdır, eş deyişle buluşun teknik karakteri olmalıdır. Teknik karakter kavramı, EPC İnceleme Kılavuzu’nun 42 ve 43. maddelerinde özetle, buluşun herhangi bir teknik alanla ilgili olması, teknik bir problemin çözülmesi ve istemin teknik bir özellik içermesi şeklinde tanımlanmaktadır.
c) Buluşu önceki teknik karşısında yeni kılan fark unsurunun, buluş basamağı kriterini karşılamak için ileri teknik bir etki yaratması (Örneğin bir bilgisayar programının bilgisayara takılmasıyla oluşan elektrik akımı bilgisayar programına yönelik bir istem için ilk teknik etki olarak kabul edilir ve dikkate alınmaz. Böyle bir durumda buluş ikinci bir teknik etki yaratabiliyorsa patentlenebilirliği söz konusu olacaktır. [3]) gerekmektedir.
Aynı şekilde, “…bilgisayar tabanlı buluşlar ve iş metotlarının” değerlendirmesinde de, benzer uygulamalar sürdürülmekte; dört başlık altına bölünmek ve incelenmek suretiyle başvurular değerlendirmeye alınmaktadır: Patent başvurusunda; istemin yalnızca teknik unsurları taşıması, hem istemde hem tarifnamede teknik unsurların bulunmaması, teknik unsurların tarifnamede bulunup istemde bulunmaması ve son olarak istemde hem teknik hem teknik olmayan unsurların bulunması. Başvuruların bu şekilde değerlendirilmesi, buluş basamağı kriteri bakımından incelemeye ilişkin olup patente sahip olabilmek için tüm kriterlerin birlikte, bir bütün halinde yer alması patent sürecini hızlandıracaktır.
- Türkiye’deki Yazılım Patentlerine İlişkin İstatistikler:
Yakın zamanda dünyada ve Türkiye'de en çok hangi sektörlerde yazılım patent başvurusu yapıldığına dair yapılan incelemede; TPMK’ye 2017-2020 arası yapılan (Yıllık ortalama 500 başvuruya tekabül etmektedir.) bilgisayar-tabanlı buluş (yazılımlar dahil) başvurusu gerçekleştirildiği tespit edilmiştir. Türkiye’de son yıllardaki bilgisayar tabanlı buluşların 2013-2020 yılları arasındaki patent başvuru grafiği şekli incelendiğinde; 2010’lu yılların başından 2020 yılına kadar gelen 10 yıllık sürede bilgisayar tabanlı buluşların başvurusunda yaklaşık 3-4 kat arttığı gözlenmiştir.
TPMK’de yazılıma ilişkin yayınlanan başvuru örneklerinde; telekomünikasyon şirketlerinin başvuruların yüzde ellisinden de fazlasını oluşturduğu görülmekle, bu yüzdelik dilim dünyadaki diğer ülkeler ile de paralel bir dilimi oluşturmaktadır. Türkiye’de bilgisayar tabanlı yazılım alanında patent başvurusu yaparak başvuruları yayınlanan şirketlerden bazıları Vodafone, Turkcell, Türk Telekomünikasyon gibi günlük hayatımızda iletişim köprüsünü kuran şirketler olduğu ve birden çok patent başvurusunun bulunduğu tespit edilmiştir.
III. Algoritma Patentlenebilir Mi?
Algoritma, belli bir problemi çözmek veya belirli bir amaca ulaşmak için tasarlanan yoldur. Matematikte ve bilgisayar biliminde bir işi yapmak için tanımlanan, bir başlangıç durumundan başladığında, açıkça belirlenmiş bir son durumunda sonlanan, sonlu işlemler kümesidir. Ancak, algoritma kendisi başlı başına bir icat veya buluş olmaksızın yalnızca bir işlemi gerçekleştirmek için kullanılan bir araç vasfındadır.
Algoritmalar, tek başına patentlenemez fakat algoritmaların uygulandığı teknolojik ürün ve/eya süreç ve bunların yaratımı teknik etkilerle birlikte patentlenebilmesi mümkündür. Bunun için hangi algoritma için patent başvurusunda bulunulacak ise, o algoritmanın teknik bir amacı ve bu amaçla birlikte uygulamaya sahip olması gerekmektedir.
SMK’ya göre patentlenebilirlik şartları, madde 82’de düzenleme alanı bulmuştur. Bu madde uyarınca; teknolojinin her alanındaki buluşlara yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartları ile patent verilmekte olup aşağıda sıralanmıştır.
- Yenilik: Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş, yenilik kriterini haizdir. Tekniğin bilinen durumu; patent başvurusunun yapıldığı tarihten evvel, bu buluş hususunda dünyanın herhangi bir yerinde toplumca erişilebilir yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım veya bir başka yolla açıklanan bilgilerden oluşmaktadır. Bu sebeple, buluşun tekniğin bilinen düzeyini de aşan bir yenilik vasfına sahip olması, teknolojik bağlamda bilinen gelişmelerin de ötesinde yerini bulması gerekmektedir.
- Buluş Basamağı: Patent başvurusu yapılan buluş, açıklamasında yeterli bir şekilde tanımlanmış olmakla, inceleyecek uzman tarafından da kolaylıkla anlaşılmalıdır. İlgili buluşa, patent verilmesinin haklı nedenini oluşturan ve tekniğin bilinen durumu nazara alındığında da teknik uzmana da aşikâr olmayan buluşun buluş basamağı içerdiğinin kabulü gerekir. Teknik bir problemi çözmeyen buluşlar, buluş basamağı değerlendirilmesine alınmamaktadır. Bir yazılımın patentlenebilmesi için, hem mevcut tekniklerde yer alan sorunları çözme aşamasında ortaya teknik bir karakter koyması hem de tekniğin bilinen durumundaki uygulamalardan farklılaşarak yeni ve buluş basamağına sahip olması gerekmektedir. Bu koşulları sağlamadan yapılan yazılım patenti başvurularının araştırma raporları, SMK madde 96(3)’e göre “Araştırma Raporu Düzenlenemedi” şeklinde gelmekte ve patent süreci tamamlanamamakta veya süreç uzayabilmektedir.
- Sanayiye Uygulanabilirlik: Patent başvurusu yapılan buluşun, tarım dahil olmak üzere sanayide, hatta sanayinin her alanında üretilebilir vasfa sahip olması gerekmektedir. Buluşun sanayiye uygulanabilirliği ile, bir ürüne veya üretim yöntemine dönüştürülebilir hale gelmesi veya kullanılabilir hale gelmesi sanayiye uygulanabilirlik koşulunun sağlanması için yeterli kabul edilmektedir. Teknik olmasına rağmen sanayiye uygulanamayan durumlar da söz konusu olabilmekle, sanayiye uygulanabilirlik şartının sağlanamaması ile patent süreci aksayabilmektedir.
Bu şartların her birinin sağlanması halinde ve yukarıda da belirtildiği gibi buluş, SMK kapsamında patentlenebilir hale gelecektir.
IV. Patent Olmazsa Yazılımlar Korunabilir Mi?
Yazılımlar ve bu noktada algoritmaları da dahil etmek gerekir ki, patentin yanı sıra yine farklı ve birçok koruma yöntemi ile korunabileceklerdir.
- Lisans Sözleşmesi: Yazılımın öncelikli ve en önemli koruma yöntemlerinden biri lisans sözleşmesi ile koruma altına alınmasıdır. Sınai Mülkiyet Kanunu madde 24 lisans mefhumu düzenlendiği üzere; fikri ya da sınai bir hakkın belirli bir ücret karşılığında kullanma ya da yararlanma yetkisini sözleşmenin diğer tarafına tanımasıdır. Bu sayede, yazılım kullanımının denetimi sağlanabilir ve izinsiz kullanımın önüne geçilebilecektir.
- Telif Hakkı: Yazılım ve algoritmaların telif hakkı koruması altındadır. Bir yazılımın kaynak kodu, ana yazılımın, her neviden belgeleri ve kullanım kılavuzları gibi ögeler telif hakkı kapsamında korunmakla, böylelikle telif hakkı sahibi, bu eserleri izinsiz kopyalanmasına veya dağıtılmasına karşı koruma sağlayabilecektir.
- Ticari Marka: Yazılım veya algoritma, bir ticari marka olarak korunabilmesi mümkündür. Bu, yazılım veya algoritmanın adını veya logosunu tescil ettirmek suretiyle kendisine yan bir koruma sağlayabilecek olmakla bu şekilde, yazılım veya algoritma, benzer ürünlerden ayırt edilebilir ve korunabilir hale gelecektir.
- Gizlilik Sözleşmeleri: Yazılım veya algoritmanın korunması için gizlilik anlaşmaları imzalanabilmesi de söz konusudur.
V. Sonuç
İzah edildiği üzere; yazılımlar, SMK Madde 82’de yer alan yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik koşullarını taşımak kaydıyla ve bir özel cihaza ya da sisteme entegre olmak suretiyle teknik unsur ile tekniğin bilinen durumuna yaptıkları katkının niteliği itibariyle teknik karaktere sahip olmaları sonucu buluşu mevcut teknik karşısında öncekilere göre yeni ve farklı olan unsurları ileri teknik etki yaratmakta ise, EPC sistemine başvurma gereksinime ihtiyaç duyulmaksızın Türkiye’de de ulusal başvuru sistemimiz olan TPMK üzerinden de patentlenebilmektedirler.
[1] Mustafa Güney Çalışkan, Türkpatent’te Bilgisayar Tabanlı Buluşların Değerlendirilme Kriterleri – Bölüm I –, IPR Gezgini, Şubat 2021, sh. 6
[2] Mustafa Güney Çalışkan, Türkpatent’te Bilgisayar Tabanlı Buluşların Değerlendirilme Kriterleri – Bölüm I –, IPR Gezgini, Şubat 2021, sh. 2-3
[3] Mustafa Güney Çalışkan, Türkpatent’te Bilgisayar Tabanlı Buluşların Değerlendirilme Kriterleri – Bölüm I –, IPR Gezgini, Şubat 2021, sh. 4